Het afnemen van stamcellen uit het bloed

Uw hematoloog heeft voorgesteld u een behandeling te geven met een hoge dosis cytostatica (chemotherapie). Deze behandeling kan alleen plaatsvinden als er vooraf speciale maatregelen genomen zijn. Vóór de behandeling moeten er stamcellen worden afgenomen uit uw bloed. Dit heet stamcelaferese. In deze folder leest u hier meer over.

Stamcelaferese is het afnemen van stamcellen uit het bloed.
In het bloed komen drie soorten cellen voor:

• rode bloedcellen : zorgen voor transport van zuurstof
• witte bloedcellen : zorgen voor afweer tegen bijvoorbeeld bacteriën en virussen
• bloedplaatjes : spelen een belangrijke rol bij de bloedstolling

Al deze cellen worden in het beenmerg aangemaakt en komen voort uit een moedercel, ook stamcel of voorlopercel genoemd.

U krijgt (binnenkort) een behandeling met een hoge dosis chemotherapie. Hoge chemotherapie brengt flinke schade toe aan het beenmerg. De normale aanmaak van bloedcellen raakt hierdoor ernstig verstoord.

De aanmaak van bloed kan zich herstellen als ná toediening van de hoge dosis chemotherapie stamcellen van uzelf worden terug gegeven (toegediend). Dit kan door vóór deze behandeling stamcellen uit uw bloed af te nemen (te verzamelen) en deze na afloop van de behandeling met hoge chemotherapie aan u terug te geven. Na teruggave van uw stamcellen zullen de 3 soorten bloedcellen weer uitgroeien.

Het teruggeven van stamcellen wordt stamceltransplantatie genoemd. De volledige naam is autologe stamceltransplantatie. Het woord autoloog geeft aan dat de stamcellen die u krijgt, afkomstig zijn uit uw eigen bloed. Autologe stamceltransplantatie is geen behandeling. Het is een aanvullende maatregel om de behandeling met een hoge dosis chemotherapie mogelijk te maken.

Voordat de stamcelaferese kan plaatsvinden, worden de volgende zaken nog met u besproken en onderzocht.

1. U wordt gevraagd om toestemming te geven stamcellen uit uw bloed te verzamelen, in te vriezen en te bewaren. U ondertekent daartoe een toestemmingsverklaring, nadat u hierover goed geïnformeerd bent.

2. Bij een volgende bloedafname wordt extra bloed afgenomen voor onderzoek. Met dit onderzoek wordt vastgesteld of u op het moment van bloedafname een virusinfectie heeft of in het verleden heeft doorgemaakt. Als de virusinfectie actief is op het moment van bloedafname, kunnen er geen stamcellen worden afgenomen en ingevroren. De hematoloog bespreekt dan met u welke stappen er volgen.

Normaal gesproken komen stamcellen nauwelijks in het bloed voor. Maar na chemotherapie worden er tijdelijk meer stamcellen in het beenmerg aangemaakt. Het tijdelijk meer aanmaken van stamcellen kan nog meer gestimuleerd worden. Zelfs zo veel dat de stamcellen zich verplaatsen vanuit het beenmerg naar het bloed. Dit proces noemen we mobilisatie. Deze mobilisatie wordt extra gestimuleerd door het toedienen van het middel Filgrastim (groeifactor).

Filgrastim wordt vlak onder de huid via een injectie in het bovenbeen of de buik toegediend. Dit moet op voorschrift van de arts 1 of 2 keer per dag gebeuren op ongeveer dezelfde tijdstippen. De verpleegkundige of verpleegkundig specialist leert u of een naaste om de injecties toe te dienen zodat het thuis kan plaatsvinden.

Filgrastim moet worden toegediend tot er voldoende stamcellen zijn verzameld. Het aantal dagen kan per persoon verschillen.

Bijwerkingen van Filgrastim

De injecties met Filgrastim worden meestal goed verdragen. Bijwerkingen die kunnen optreden zijn:

• botpijn
• rugpijn
• spierpijn
• een grieperig gevoel

Tegen de bijwerkingen kan het beste paracetamol worden gebruikt, in de dosering:

6 x 500 mg of 3 tot maximaal 4 x 1000 mg per dag.

Let op

Het is van groot belang dat u de injecties dagelijks toegediend krijgt en niet stopt. Ook niet als u bijwerkingen heeft. Als u stopt met de injecties, daalt het aantal stamcellen in het bloed snel en dan is stamcelaferese niet meer mogelijk. Stop dus nooit zomaar met de injecties. U kunt altijd contact opnemen met uw hematoloog, de verpleegkundig specialist of verpleegkundige als u veel last van bijwerkingen heeft.

Soms is het nodig een extra injectie toe te dienen. Deze injectie heet Plerixafor.
Plerixafor zorgt ervoor dat de extra aangemaakte stamcellen van het beenmerg extra gestimuleerd worden los te komen uit het beenmerg en naar de bloedbaan te gaan.

Het moment dat een stamcelaferese plaats vindt, verschilt per patiënt. Het hangt af van:

• de leeftijd
• de mate van eventuele beenmergschade door eerdere chemotherapie of radiotherapie
• de gebruikte soort chemotherapie
• de totale hoeveelheid toegediende groeifactor

Het juiste moment voor stamcelaferese wordt bepaald door de uitslag van bloedonderzoek. Als er voldoende stamcellen in het bloed zijn, kan worden begonnen met de stamcelaferese.

De hoogte van het aantal witte bloedcellen in combinatie met de hoeveelheid stamcellen, bepalen het moment van starten van de stamcelaferese.

Er zijn 2 procedures:

1. Steady state stamcelmobilisatie. Stamcelaferese op en vaste dag en zonder chemotherapie.

De procedure verloopt als volgt:

• U krijgt de dag te horen waarop de stamcelafname procedure (de aferese) start. Dit is een vast afgesproken dag en u hoeft die dag geen bloed te laten prikken.
• 5 Dagen vooraf aan de dag van stamcelafname start u met Filfrastim injecties 2x per dag.
• De avond vooraf aan de aferese wordt een Plerixafor injectie toegediend om de extra stamcellen van het beenmerg naar het bloed te laten gaan.
• De ochtend van de stamcelafname wordt nog de laatste Filgrastim injectie toegediend.
• U meld zich om 8.30 op de polikliniek hematologie waarna de stamcelaferese zal starten.

2.      Stamcelmobilisatie met chemotherapie. Stamcelaferese zodra er voldoende stamcellen in het bloed aanwezig zijn.

De procedure verloopt als volgt:

• U krijgt de dag te horen waarop de stamcelafname procedure (de aferese) start. Dit is een vast afgesproken dag en u hoeft die dag geen bloed te laten prikken.
• 5 Dagen vooraf aan de dag van stamcelafname start u met Filfrastim injecties 2x per dag.
• De avond vooraf aan de aferese wordt een Plerixafor injectie toegediend om de extra stamcellen van het beenmerg naar het bloed te laten gaan.
• De ochtend van de stamcelafname wordt nog de laatste Filgrastim injectie toegediend.
• U meld zich om 8.30 op de polikliniek hematologie waarna de stamcelaferese zal starten.

Het verzamelen van de stamcellen (ook wel ‘oogsten’ genoemd) gebeurt met een aferese-apparaat. Stamcelaferese wordt uitgevoerd door een of twee analisten van het stamcellaboratorium.

Er mag iemand bij u blijven tijdens de stamcelaferese. Deze duurt ongeveer twee tot vijf uur. Dit is afhankelijk van de hoeveelheid stamcellen die (per keer) verzameld (geoogst) kan worden.

Tijdens de stamcelaferese ligt u op een bed. Het is niet mogelijk om de stamcelaferese af te breken en om naar het toilet te gaan. U kunt wel gebruikmaken van een po. Het is dus raadzaam om vooraf naar het toilet te gaan.

Om u aan te sluiten op het aferese-apparaat wordt in de holtes van uw beide ellebogen een naald ingebracht. Het bloed loopt via de ene naald en een infuus (slangensysteem) naar het aferese-apparaat. In het apparaat wordt het bloed gescheiden en bewerkt en er wordt een hoeveelheid stamcellen afgenomen. De stamcellen worden opgevangen in een apart afgesloten zakje. Via de andere slang en naald krijgt u uw bloed weer terug.

Soms is het niet mogelijk voldoende bloed af te nemen uit de aderen in de armen. In dat geval prikt de radioloog een groot bloedvat (ader) in de lies aan om een katheter ( slangetje) in te brengen. Het aanprikken van dit bloedvat kan gevoelig zijn, maar de meeste patiënten ervaren dit niet als erg pijnlijk. De katheter heeft 2 kanalen: 1 voor afname van de stamcellen en 1 voor het teruggeven van het bloed. Hierdoor is het plaatsen van 1 katheter voldoende. De katheter wordt verwijderd als er voldoende stamcellen zijn geoogst.

Soms zijn meerdere stamcelafereses nodig om voldoende stamcellen te kunnen verzamelen. Deze stamcelafereses vinden dan plaats op achtereenvolgende dagen. Als u een katheter in de lies heeft, wordt u opgenomen in het ziekenhuis. De katheter blijft in dit geval in het bloedvat zitten.

Bij sommige patiënten is het mogelijk om in 1 stamcelaferese voldoende stamcellen af te nemen. Bij andere patiënten zijn er bij de eerste keer niet voldoende stamcellen geoogst. Dan is het nodig om de volgende dag de stamcelaferese te herhalen. En eventueel de volgende dag nog een keer.

De toediening van 2 keer per dag Filgrastim wordt dan ook voortgezet tot de arts aangeeft dat er voldoende stamcellen zijn afgenomen.

Als er een katheter in de lies is ingebracht, brengt u de nacht in het ziekenhuis door.

De stamcelaferese is weinig belastend. De meest voorkomende bijwerking is een tintelend gevoel rond de mond en in de vingertoppen. Dit komt door het antistollingsmiddel dat wordt toegevoegd aan het bloed om te voorkomen dat het gaat klonteren. Het is belangrijk dat u deze klachten meteen meldt aan de analist. U krijgt dan via uw infuus calcium toegediend. Hierdoor nemen de klachten snel af.

U kunt de klachten voor zijn door op de dag van de stamcelaferese extra voedingsmiddelen met calcium te gebruiken. Calcium zit onder andere in melk, yoghurt en andere zuivelproducten.

Een enkele keer is het nodig om na afloop een bloedtransfusie met bloedplaatjes of rode bloedcellen toe te dienen.

De meeste mensen zijn moe na de stamcelaferese. Daarom is het niet verstandig om zelf aan het verkeer deel te nemen.

Na de stamcelaferese wordt in het laboratorium bepaald hoeveel CD34-cellen er zijn afgenomen. Deze test geeft aan of er voldoende stamcellen zijn geoogst of dat de stamcelaferese nogmaals moet plaatsvinden. De hematoloog stelt u hiervan altijd telefonisch of persoonlijk op de hoogte.

Als u nog vragen heeft, kunt u telefonisch contact opnemen met de hulpdienst

• van maandag tot en met vrijdag
• 8.30 – 9.15 uur
• telefoon (070) 210 4025

Voor dringende zaken belt u:

• van maandag tot en met vrijdag
• 8.30 - 17.00 uur

telefoon (070) 210 2556

• 17.00 - 8.30 uur

telefoon (070) 210 2664

• in het weekend en tijdens feestdagen
• telefoon (070) 210 2664